JEVREJSKI MUZIČARI U NOVOM SADU
Leksikografska izdanja temelj su istraživačkog rada u nauci i kulturi. Primena teorijsko-saznajnih modela na predmetne oblasti neuporedivo je teža i izazovnija bez „trezora“ konsolidovanog znanja koji čine ensiklopedije, leksikoni, antologije, rečnici i bibliografije. S obzirom na to da se leksikografski i bibliografski poslovi manje vrednuju od istraživačkih ostvarenja s predznakom naučne originalnosti, a da su često zahtevniji i osetljiviji za obavljanje, kao i podložniji rigoroznim ocenama od strane kritike, ne iznenađuje njihovo otežano funkcionisanje u nacionalnim okvirima.
U okviru projekta „Jevrejski muzičari u Novom Sadu“, iniciranog od strane Jevrejske opštine Novog Sada, a realizovanog uz podršku novosadske Gradske uprave za kulturu, krenulo se upravo ovim „putem kojim se ređe ide“ – u pravcu leksikografske obrade za kojom postoji i naučna i kulturna potreba. Tretman jevrejskog stanovništva u istoriji evropske civilizacije, s Holokaustom kao najužasnijim, ali ne i jedinim izvorom „nečiste savesti“ prema Jevrejima, na dnevni red kontinuirano stavlja pitanje o kolektivnom pamćenju jevrejskih zajednica i njihovoj poziciji u širim društvenim okvirima. Tačno je da aktuelnost razobručenog nasilja na Bliskom Istoku stvara nepovoljno dnevnopolitičko okruženje za rad na ovom projektu, ali ono ne bi smelo da opterećuje recepciju istraživačkih stremljenja ka očuvanju i aktuelizaciji jevrejske kulturne baštine, niti da dovede do promene odnosa prema stradalničkoj ulozi Jevreja u evropskoj istoriji. Bar je takav stav autora ovog projekta, stav koji implicira nesmanjenu obavezu članova naučne zajednice da podrže samorefleksivne i testamentarne napore jevrejskog korpusa u neposrednom okruženju.
* * *
U fokusu projekta „Jevrejski muzičari u Novom Sadu“ nalaze se muzički umetnici jevrejskog porekla i identita koji su na različite načine i u različitom obimu vezani za Novi Sad. Neki su u Novom Sadu rođeni i školovani, a profesionalnu karijeru gradili u drugim sredinama. Drugi su u „srpsku Atinu“ dolazili kako bi u njoj živeli i radili, ili, pak, ostvarivali značajne umetničke rezultate. Manji deo dokumentacije za ovo istraživanje obezbedila je Jevrejska opština Novog Sada. Veći deo prikupljen je kroz arhivska istraživanja i neposrednu korespodenciju s muzičkim umetnicima. Pretragom su obuhvaćeni Arhiv grada Novog Sada, Arhiv Vojvodine, digitalne arhive jevrejskih zajednica i dostupni bibliotečki fondovi, a sve kako bi se došlo do monografskih publikacija, periodike i dnevne štampe čija sadržina omogućava enciklopedijsku obradu života i dela jevrejskih muzičara u Novom Sadu. Važan oslonac pružile su knjige Novosadski Jevreji: Iz istorije Jevrejske zajednice u Novom Sadu Pavla Šosbergera1 (Novi Sad, Prometej, 2001) i Istorija novosadskih Jevreja, fototipsko izdanje knjige Mirka Radoa i Josifa Majora u originalnom izdanju novosadske „Hevra Kadiše“ iz 1930. godine, dopunjeno prilozima iz istorije novosadskih Jevreja od 1919. do 1950. godine.2 Korisni podaci pronađeni su i u publikacijama Biljane Albahari Bibliografija knjiga o Jevrejima i Jevrejstvu štampanih u Srbiji od 1837. do 2017. godine (Beograd, 2021) i Ženi Lebl Juče, danas: doprinos Jevreja sa teritorije bivše. Jugoslavije u Izraelu (Tel Aviv, Technosdar, 1999). Nezaobilazni su bili i tekstovi muzikologa Dušana Mihaleka, trajno posvećenog temi jevrejskih muzičara na prostoru bivše Jugoslavije.
Na osnovu prikupljene i obrađene građe sagledani su životni putevi i umetničko-profesionalni doprinosi do sada identifikovanih jevrejskih muzičara u Novom Sadu. Gde god je bilo moguće išlo se ka oblikovanju glavnog dela teksta svake od odrednica u skladu s narativnim programom: naziv – identifikacioni blok – genealogija – obrazovanje – profesionalni angažman – dela i projekti – nagrade i priznanja – uloga u kulturnom životu jevrejske zajednice – bibliografija – literatura – prilozi. Primenjen je standard enciklopedijskog pisanja koji podrazumeva celovitost; stručnost; činjeničnost, tačnost, jasnoću, ekonomičnost i sažetost. Ovaj standard podrazumeva i autorski pristup koji se manifestuje izborom činjenica, njihovim plasmanom u hijararhijskom poretku, izborom „zanimljivog detalja“ i konzistentnim načinom gledanja prilikom obrade srodnih ili približno srodnih fenomena.
1 Pavle Šosbeger, posvećeni istraživač istorije Jevreja, autor je više izdanja u kojima se predstavlja život i kultura Jevreja u Novom Sadu i u Vojvodini. Takođe, izdao je i publikacije o jevrejskim običajima (Osnovni pojmovi jevrejskih običaja i religije od istog autora, Novi Sad, Prometej, 1999), a njegova privatna dokumentacija čuva se u Arhivu Vojvodine kutija F 550.
2 Reč je o izdanju Odbora za pomen novosadske racije u izraelu Vaad Leazkarat K’Dushei (Novi Sad Vesvivata, Tel Aviv p.o.b, 715, 1972). Ova knjiga prevedena je i na mađarski jezik.
O jednom broju jevrejskih muzičara nema dovoljno podataka u ovom stadijumu istraživanja. Njihova imena su zabeležena, ali biografski okviri u kojima se javljaju nisu rasvetljeni. Stoga je potrebno staviti ih makar u širi istorijski kontekst, u okviru predstavljanja građe i istorijskih izvora.
* * *
Sudeći po istraživanju Mirka Radoa i Josifa Majora, prvi podaci o jevrejskim porodicama na području Novog Sada nalaze se u popisu stanovništa županije iz 1717. godine. No, kako ovi autori ističu, izgleda da se i pre toga veći broj Jevreja nastanio u Novom Sadu, jer su tražili od vlasti da osnuju svoju bogoštovnu opštinu (Rado, Major 1930/1972:7). Reč je o istorijskom periodu u kojem je Novi Sad bio pod vlašću Ugarske, i to pod carem Leopoldom. Život Jevreja bio je tada prilično otežan. Prema tadašnjim zakonima Jevreji nisu imali građanska prava, a javne namete plaćali su dvostruko više od hrišćanskog stanovništva. Profesije koje su obavljali nisu mogle da budu povezane s proizvodnjom sirovina, a bilo im je zabranjeno i da primaju radnike hrišćanske vere. Naredba da žive u odvojenim zajednicama dugo je bila na snazi.
Izvore za svoje uvide o uključivanju Jevreja u istoriju Novog Sada Rado i Major nalaze u beleškama dr Ignjata Papa, glavnog rabina novosadske Sinagoge od 1881. godine, kao i Istoriji Novog Sada Melhiora Erdujheljija. Pap navodi da su se prvi Jevreji, došavši s Turcima, nastanili u Petrovaradinu (Rado, Major 1930/1970: 11). Petrovaradinski Nemci ih nisu prihvatali, pa su se prebacili s druge strane Dunava, gde su počeli da niču delovi tadašnjeg Rajcenderfelda, sadašnjeg Novog Sada. Erdujhelji ističe da su „Jevreji u Novi Sad došli kada se organizovala vojna krajina (1701)“ (prema Rado, Major 1930/1970:12). Ovaj autor pretpostavlja da su prvi jevrejski doseljenici stigli iz Beograda. Kupovali su ili gradili kuće, što im je tada bilo dozvoljeno, jer Novi Sad u tom trenutku još nije postao „slobodni kraljevski grad“ – u takvim gradovima Ugarska Jevrejima nije dozvoljavala da žive. Kada Novi Sad jeste dobio svoj prestižni status Jevrejima su uslovi života pogoršani. Život izvan hrišćanskih delova grada i ograničen spektar zanimanja kojim smeju da se bave postali su norma njihovog društvenog položaja. Uprkos tim nepovoljnim okolnostima dali su Novom Sadu sredinom 18. veka prvog knjižara – Volfa Eidama (Juden Schechter Wolr Eidam) (Isto, 17). Nije jasno, prema Erdujheljiju, da li su Jevreji već imali svoju opštinu 1748. ili tek 1773. (Isto, 18). Jedan od ključnih događaja u istoriji jevrejske zajednice Novog Sada bio je podizanje sinagoge, ali se ne zna tačno kada se to desilo. Sigurno je da je pre podizanja prvog hrama osnovana Hevra Kadiša. Tek nakon toga i zahvaljujući njenom zalaganju, došlo se do dozvole za podizanje sinagoge. Za drugi hram se u Istoriji novosadskih Jevreja kaže da je „služio od 1826. do izgradnje trećeg hrama 80 godina“ (Isto, 24). Sadašnji hram koji krasi Jevrejsku ulicu i centar Novog Sada posvećen je 8. septembra 1909. godine.
Premda knjiga Istorija novosadskih Jevreja sadrži podatke o ključnim događajima u životu novosadskih Jevreja, malo je onih koji se tiču njihove muzičke prakse. Jedan od retkih „muzičkih“ trenutaka u ovoj knjizi pomenut je u kontekstu „opraštanja“ od starog hrama 3. juna 1906. godine, u 10.30 prepodne, kada je sprovedena služba Božja na kojoj je „hor pevao Ma tovu“ (Rado, Major 1930/1972: 104). Pomenuta je i proslava 45 godina rada horovođe Jakoba Vajcenfelda 2. maja 1926 (Isto, 124). Tu su još i informativno ograničeni komentari o smeni kantora, odnosno „kantorskoj krizi“ s početka 20. veka (Isto, 110).
Prvi budžet opštine iz 1861. godine daje uvid mesečne prihode onih koji obavljaju različitih poslove pri zajednici, pa tako saznajemo i o visini plate kantora. Poređenja radi treba istaći da su mesečne prinadležnosti rabina iznosile 525 forinti, a dvojice učitelja 840 forinti (verovatno svakog po 420). Prvom kantoru sledovalo je 250 forinti, uz iznos za stanarinu od 72 forinti, a drugom – 168 forinti (Rado, Major 1930/1972:85). Teško je verovati da su kantori svoju egzistenciju mogli da obezbede samo na osnovu ovih primanja, pa se pretpostavlja da su obavljali i druge poslove. Ne iznenađuje stoga podatak da je kantor Fridrih Rot (naslednik Josifa Basera), priznat i prepoznat „zahvaljujući svom divnom tenoru i svojoj osećajnoj interpretaciji molitava“ (Rado, Major 1930/1972:98), u vreme rukovođenja Opštinom od strane dr Armina Kasovica (1910) po drugi put dao ostavku. Rot je na mestu kantora nasledio Josifa Basera, ali pošto od kantorske plate nije mogao da izdržava svoju osmočlanu porodicu, zamenio ga je Mor Lamberg. Imena nekolicine drugih kantora sporadično se javljaju u kako u Istoriji novosadskih Jevreja, tako i u publikovanim istraživanjima Pavla Šosbergera. Među njima su Berman (iz Đera oko 1862.), već pomenuti Josif Baser, Fridrih Rot i Mor Lamberg, a tu su i Mor Jakobovič (1863–1939), Simon Flajšman, Bernat Vajcenfeld (1881–1944), Leopold Vajsberg Belogorski (1915–1944), Ljudevit Mandel (kantor 1927–1935, kasnije otišao u Rigu, pa u Njujork), Mauricije Bernštajn (kantor od 1933 – 42). Nažalost, o kantorima ili ne postoje sačuvani podaci, ili još nisu pronađeni, pa nemamo detaljnije uvide u njihove životne okolnosti i muzički angažman.
Arhiv grada Novog Sada čuva dnevnike sa imenima đaka Jevrejske škole, kao i višedecenijsku prepisku vezanu za njen rad. Iz ove dokumentacije se veoma malo saznaje o muzičkom obrazovanju i vaspitanju u Jevrejskoj školi, ali se mogu markirati okviri muzičke nastave svedene na „pevanje“ (mađ. Ének). Ono je na nivou školskog predmeta nekad uvezano s crtanjem (mađ. Rajz), a nekad sa – gimnastikom (mađ. Torna). Iz priloženog fragmenta jednog od sačuvanih dnevnika vidi se da je predmet „Pevanje i crtanje“ (mađ. Ének rajz) poslednji u nizu. Pevanje se, pritom, učilo samo u trećem i četvrtom razredu u ovom periodu rada škole.
Fotografija arhivske građe Arhiva grada Novog Sada Istorijski arhiv grada Novog Sada (IAGNS), F. 1, a. j. 13583/1904, 3380/1907.
Istoričarka Olga Andraši navodi da je „Jevrejska osnovna škola funkcionisala na ovaj način sve do 1920. godine. Tada je u novoj državi, Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, i u Vojvodini primenjen Zakon o školstvu Srbije iz 1904. godine. Ukinute su nacionalne i privatne škole, odnosno sve škole su podržavljene. Jevrejska osnovna škola postala je ‘Državna osnovna škola na Futoškom putu’. Započelo je novo razdoblje u njenoj istoriji koje će trajati do 1941. godine”.1 U ovoj etnički i verski mešovitoj školi postojao je predmet „Pevanje i igra“, koji su slušali učenici pripremnog razreda, kao i predmet „Pevanje i gimnastika“ za učenike prvog razreda. Neobično povezivanje pevanja i gimnastike može se smatrati elementom kontinuiteta „Državne osnovne škole na Futoškom putu“ s Jevrejskom školom, bar na nivou tretmana muzičkog obrazovanja i vaspitanja.
1 Olga Andraši, Jevrejska osnovna škola u Novom Sadu od 1800. do 1900. godine https://archivum.arhivvojvodine.org.rs/jevrejska-osnovna-skola-u-novom-sadu-od-1800-do-1900-godine/ pristupljeno 2. oktobra 2024.
Fotografija arhivske građe Arhiva grada Novog Sada, Istorijski arhiv grada Novog Sada (IAGNS), F. 1)
3 Olga Andraši, Jevrejska osnovna škola u Novom Sadu od 1800. do 1900. godine https://archivum.arhivvojvodine.org.rs/jevrejska-osnovna-skola-u-novom-sadu-od-1800-do-1900-godine/ pristupljeno 2. oktobra 2024.
Arhiv grada Novog Sada sadrži i dokument iz koga se vidi da je prosvetni inspektor dozvolio držanje privatne nastave crkvenog pevanja u ovoj školi.
Fotografija arhivske građe Arhiva grada Novog Sada, Istorijski arhiv grada Novog Sada (IAGNS), F. 1)
Za razliku od Arhiva grada Novog Sada, Muzej grada Novog Sada ne poseduje dokumentaciju koja sadrži bilo kakve bliže opise muzičke prakse jevrejske zajednice u Novom Sadu, niti podatke o jevrejskim muzičarima. U Arhivu Vojvodine se, pod oznakom F550, čuva bogata građa Pavla Šosbergera. Na osnovu nje su, bez sumnje, nastale i publikacije ovog posvećenog novosadskog istraživača jevrejskog života i kulture. Podaci o muzici su stoga preuzeti iz tih štampanih izvora, budući da su oni potekli upravo iz ove građe.
Pored monografske i istoriografske literature, te arhivskih izvora, važan izvor podataka o jevrejskim muzičarima činili su jevrejski časopisi i ostala štampa. U tom smislu posebno je bio koristan, pored novosadske Zastave i dnevnog lista Dan, list Jüdisches Volksblatt (Jevrejski narodni list) čiji se primerci izdavani u periodu od 1921 – 1924. čuvaju u Biblioteci Matice srpske. U njemu su tekstovi istovremeno objavljivani na srpskom, nemačkom i mađarskom jeziku, što govori u prilog tome da su sva tri jezika u jevrejskoj zajednici bila relativno ravnomerno u upotrebi. Pojedini članci na nemačkom jeziku štampani su goticom, a dešavalo se da se pojave i tekstovi na hebrejskom pismu. Sve je to donekle opteretilo istraživački angažman, ali svakako nije onemogućilo dolazak do malobrojnih, no značajnih članaka kroz koje se moglo saznati o načinima nagovanja muzičke kulture kod Jevreja u sferi društvenog života, pa tako i doći do imena koji su u kontekstu muzičke umetnosti delovali u Gradu. Tako je poznato da su organizovali igranke i balove, ali i kulturne i koncertne večeri na kojima su neretko pevali kantori, koji su kao vokalni umetnici gostovali i u drugim gradovima Vojvodine. Veoma aktivna bila je „Novosadska jevrejska dobrotvorna ženska zadruga“ koja se nije bavila samo dobrotvornim radom, nego je brinula i o društvenim aktivnostima zajednice.
Iz dokumentacije Biblioteke Matice srpske
Pored Jüdisches Volksblatt, u međuratnom Novom Sadu izlazilo je, s različitim trajanjem, još trinaest jevrejskih listova. Na mađarskom jeziku izlazili su Zsido Élet (Jevrejski život) i Zsido Ujság (Jevrejske novine). Godine 1935. pokrenuti su Jugoslaivische Judische Rundschau na nemačkom i Jevrejske novine na nemačkom i srpkom jeziku. Štampani su i listovi s političkom orijentacijom, kao i dva sportska lista, Juda Makabi (1927) i Makabi sport (1927 – 1930).
Poslednje Kulturno veče Jevrejskog nacionalnog omladinskog društva Novi Sad bilo je u svakom smislu prvoklasno vođeno. Interesovanje za ove kulturne večeri postepeno je raslo, tako da poslednje nije moglo da ugosti toliko gostiju. Novoizabrani predsednik J. Vajnfeld održao je vatreni govor slušaocima, posle čega je g. Vajcenhofer održao nedeljni pregled. Trio M. Jakobovič, bio je veoma lep, a svirali su sinovi kompozitora Edmunda, Zoltan Mađar i N. Šir. Četvrta tačka programa bio je komemorativni govor o nedavno preminulom pesniku Jozefu Kišu koji je održao gospodin Vilhelm Kiš. Posle ove veoma produbljene i izuzetne priče, razvila se živa debata da li se Jozef Kiš smatra za jevrejskog ili mađarskog pesnika. Sledeća gospoda su debatovala: Paul Lampel, Becalel First, dr Matijas Zatler i F. Bizam. Svi, uključujući gospodina Vilhelma Kiša sa njegovom zaključnom reči, bili su mišljenja da se Jozef Kiš, iako je obrađivao mnogo jevrejskih tema, ipak smatra mađarskim pesnikom. Na kraju je gospođica Ibolja Vig govorila pesmu pod nazivom „Novi Ahasver“ Jozefa Kiša. Recitovala je prvoklasno
Koncert Juda Makkabi. Dvadesetšestog o. meseca, u nedelju popodne sportski klub Juda Makabbi organizuje u Američkom baru konzert na kojem učestvuju gospođa Grosman i Kapella Makabbi. (ovom vešću saznajemo da je sportski klub imao i svoju kapelu, dakle orkestar).
Vest iz novina Jüdisches Volksblatt, godina 2, br. 6, 10. februar, 1922, str. 4.
Vest iz novina Jüdisches Volksblatt, godina 2, br. 3, 20. januar, 1922, str. 4.
Najava koncerta učenika iz muzičke škole Belohorskog (Belogorskog) i Sedlačeka, list Zastava, 22. 4. 1928,
U Jevrejskoj zajednici u Novom Sadu delovali su i horovi. Tako se kod Pavla Šozbergera pominje pevačko društvo Hazemer iz 1923. godine, kao i pevačko društvo Hašira (1934–1941). Prvopomenuto pevačko društvo osnovali su Aleksandar Rozenbaum, Emil Santo i Aleksa Klajn. Imalo je 36 članova, a poslednji koncert održan je u oktobru 1924. godine. Izgleda da je ovo društvo predstalo s radom naredne 1925. godine, u oktobru.1 Značajnije rezultate u delovanju postigao je hor Hašira koji je po osnivanju delovao sedam godina i prestao s radom, bez sumnje, zbog početka Drugog svetskog rata. Osnovali su ga Verthajm, dr Viktor Časar, Ljudevit Smatana i Kimelberg (Šosberger, 2011:88). Sa 64 aktivna člana ovaj ansambl je održao više „uspešnih koncerata“ (Isto). Posle rata je Oskar Šer, jedan od članova, okupio šest preživelih pevača hora koji su održali koncert, a zatim se složili da prestanu s radom. Ovo pevačko društvo je, međutim, obnovljeno i danas beleži izvanredne rezultate na polju koncertantne aktivnosti. Pavle Šosberger u svojoj knjizi pominje članove hora Hašire i pevače sinagogalnog hora:
4 Upor. P. Šosberger, op. cit, 88.
Nisu svi pevači bili profesionalni, te nisu obuhvaćeni leksikonom. S druge strane, za nekoliko muzičara poznata su imena i prezimena, ali nije bilo moguće naći nikakve detaljnije podatke o njihovom delovanju. Takav je slučaj sa Oskarom Keslerom, novosadskim kompozitorom zabavne muzike koji je poslednji put pomenut u Zastavi 1940. Kesler je izdao nekoliko muzikalija kod izdavača Jovana Frajta ili u sopstvenom izdanju, ali osim njih ne postoje podaci o njegovom životopisu. Slično je i sa Laurom Grosman, za koju je pronađen samo podatak da je pevala jevrejske pesme na koncertu solo pesama o kom je Zastava pisala 21. 3. 1928, ili sa Edit Valdner, koja je u istom tom osvrtu u Zastavi predstavljena kao „virtuoz violinistkinja“.
Muzikalija iz Biblioteke Matice srpske
Istraživanje o jevrejskim muzičarima u Novom Sadu može se smatrati tek započetim. Ovaj leksikografski pregled i kratka uvodna studija o istorijskim izvorima treba da podstaknu dalje interesovanje za ulogu jevrejskih muzičara u kulturnom životu Novog Sada. Arhiva Jevrejske opštine o horu Hašira jedna je od prvih stanica na putu ka boljem razumevanju kolektivnog muziciranja jevrejske zajednice na ovim prostorima. Jevrejski listovi na mađarskom i nemačkom jeziku treba da prođu kroz preciznu bibliografsku obradu. Učešće jevrejskih muzičara u sferi zabavne tj. popularne muzike treba posebno da bude ispitano. Poželjno bi bilo da se muzikološko-analitičkih tumačenja dela jevrejskih kompozitora umetničke muzike, među kojima su najznačajniji Rudolf Bruči i Rikard Švarc, poduhvati veći broj istraživača. Tek nakon obavljanja svih ovih poslova ispuniće se preduslovi za istoriografsku sintezu ukupnog doprinosa jevrejskih umetnika muzičkom životu Novog Sada.
LITERATURA:
Albahari, Biljana. 2021. Bibliografija knjiga o Jevrejima i Jevrejstvu štampanih u Srbiji od 1837. do 2017. godine, Beograd – Narodna biblioteka Srbije.
Andraši, Olga. Jevrejska osnovna škola u Novom Sadu (1800 – 1900), https://archivum.arhivvojvodine.org.rs/jevrejska-osnovna-skola-u-novom-sadu-od-1800-do-1900-godine/ pristupljeno 2. oktobra 2024.
Mihalek, Dušan. Jevrejski muzičari između Izraela, Bosne i okruženja. Internet izvor https://www.academia.edu/35459436/JEVREJSKI_MUZICARI_IZMEDU_IZRAELA pristupljeno 20. 11. 2024.
Rado, Mirko, Major, Josif. 1930/ 1972. Istorija novosadskih Jevreja (reprodukcija originalnog izdanja novosadske „Hevra Kadiša“ iz 1930. godine dopunjena prilozima iz istorije novosadskih Jevreja od 1919. do 1950, Odbora za pomen novosadske racije u izraelu Vaad Leazkarat K’Dushei Novi Sad Vesvivata, Tel Aviv p.o.b, 715.
Šosberger, Pavle. 2001. Novosadski Jevreji: Iz istorije Jevrejske zajednice u Novom Sadu. Novi Sad – Prometej.
Šosberger, Pavle. 1999. Osnovni pojmovi jevrejskih običaja i religije. Novi Sad – Prometej.
Tamara Jurkić Sviben: Glazbenici židovskog podrijetla u sjevernoj Hrvatskoj od 1815. do 1941. godine, doktorski rad, Sveučilište u Zagrebu, Hrvatski studij, 2016, rkp
Vasiljević, Maja. 2022. Jevrejski muzičari u Beogradu od Balfurove deklaracije do holokausta. Heraedu – Beograd.
Ženi Lebl: Juče, danas, Tel Aviv, 1999.
